Monday, December 11, 2017

नियती (Ek laghukatha)

                                                                                  नियती                                                                                           
 
                                                                                      * १ *
लक्ष्मीनं गडबडीत दार उघडलं.  आत तिचा नवरा बल्लाळ आढ्याकडे डोळे लावून पडला खाटेवर होता.  लकवा पडल्यापासून गेले ३-४ वर्षे त्याचे हेच हाल होते.  सुरवातीला जवळपासचे नातेवाईक व शेजारी गप्पा मारायला काही हवं नको पाहायला यायचे. पण त्याचे शब्द कळायचे नाहीत मग हळूहळू लोकांचं येणं बंद होत गेलं. आता तर वाड्यातून बाहेर पडताना सुद्धा शेजारी विचारत नाहीत.  म्हणतात ना रोज मरे त्याला कोण रडे!  नवऱ्याची आमदनी बंद झाली व घरातल्या वस्तू मोडून खायची वेळ आली तेंव्हा लक्ष्मीला कामासाठी बाहेर पडणे भाग पडले.  ओळखीने ४-५ लोकांच्या घरचे धुणी भांडे व साफसफाई चे काम मिळाले व हात तोंडाची गाठ पडायला लागली.  बरोबर आणलेला भात तिनं रश्श्यात कालवला व नवऱ्याला उठवून भरवायला लागली. कसेबसे २-४ घास खाल्ले आणि अन्न त्याच्या तोंडातून बाहेर पडायला लागलं .. खाटेवर पडून पडून बल्लाळ वैतागला होता.  कुठून आपल्या नशिबात ही परावीलंबत्व आलं! यापेक्षा मरण परवडलं असच त्याला वाटायचं.   लक्ष्मी पण या प्रकाराला वैतागली होती. रोज ४ घरची कामं करायची, लोकांची बोलणी खायची आणि जे शिळंपाकं मिळेल ते खायचं याचा तिला उबग आला होता.  देवाला आणि दैवाला तरी किती दिवस दोष देणार? उगवलेला दिवस कसातरी रेटायचा एवढच तिला माहिती होतं.  त्या पलीकडं तिच्याकडं काहीच उपाय नव्हता. 
                                                                                               * २ *
आय सी यू च्या बाहेरच्या कक्षात मीरा शून्य नजरेने बसली होती.  कायरा ला ऍडमिट केल्यापासून आता २ आठवडे झाले होते.  कसल्यातरी फूड पॉइझनिंगच निमित्त झालं आणि गोळ्यांची रिऍक्शन आली हसत खेळत असणारी गोड कायरा हॉस्पिटल मध्ये दाखल झाली. तिच्या चिवचिवाटाने घर कसं भरून जायचं! आता घर खायला उठतं.  डॉक्टर प्रधानांनी सांगितलं कि आता 'किडनी ट्रान्सप्लांट' शिवाय काही पर्याय नाहीत.  मीरा आणि मधुने सगळ्यांना सांगितलं होतं -- फेसबुक, व्हाट्सअँप वर सगळ्यांना जमेल तेवढे संदेश पाठवले होते पण अजून काही यश नव्हतं.  "या गोष्टी प्लॅन करता येत नाहीत" असे प्रधान डॉक्टर म्हणाले आणि पटत जरी असलं तरी कळत पण वळत नाही अशी तिची अवस्था आली होती.  मीरा व मधू दोघे मोठ्या पदावर काम करत होते. एकुलत्या एक कायरासाठी कितीही पैसे खर्च करायची त्यांची तयारी होती.  पण सगळे प्रश्न पैशाने सुटतात थोडेच?  उपाय माहिती आहे, पण तरीही अजून साध्य नाही! परिस्थितीनं लादलेली अगतिकता  व त्यानं आलेला हताशपणा तिच्या नजरेत साफ दिसत होता.  मधूने हलकेच तिच्या डोक्यावर थोपटलं -- त्याच्या खांद्यावर तिनं डोकं ठेवलं आणि डोळ्यातल्या आसवांना मुक्त्तपणे वाट करून दिली.

                                                                                               * ३ *
साबुदाण्याएवढ्या दाण्यांन एवढ होतं ह्यावर लक्ष्मीचा विश्वास बसेना.  पण धोतरीच्या फुलाचं बी खाऊनच म्हातारा मेला असं किसन सांगत होता.  तिनं हातातल्या त्या फुलाकडं व चिमुकल्या बीकडं परत साशंकतेने पाहिलं.  किसनाचा म्हातारा किती शांत व समाधानी दिसत होता मेल्यावर ते तिला आठवलं.  पूर्वी सैन्य हरल्यावर शत्रूच्या हाती सापडू नये म्हणून त्यांच्या स्त्रिया धोतरा खाउनच मरणाला जवळ करायच्या असं ऐकलेलं पण तिला आठवलं.  खरं होतं कि नाही ते आता जीवनाची लढाई हरलेली लक्ष्मी पाहणार होती.  तांदुळाच्या पेजेमध्ये तिन सगळं फुल कुस्करून व बिया वाटून टाकल्या.   नवऱ्याला खाटेवर बसतं करून त्याला पेज पाजली. गेल्यादिवशी पोटात अन्न न गेल्याने कदाचित पण त्याने ती अधाश्याप्रमाणे ओरपली.  लक्ष्मीला हुंदका आला.  उरलेली पेज तिन पिऊन टाकली.  तिला थोड्याच वेळात चक्कर आल्यासारखं वाटायला लागलं.  म्हणून दार उघडलं आणि दारातच ती कोसळली.  इतरांसाठीचा अपाय हा तिच्यासाठी उपाय ठरला होता.
                                                                                       * ४ *
"मॅडम, लक्ष्मी गिरमिसे तुमच्याकडे कामाला होत्या का?"   पोलीस इन्स्पेक्टर मीराला विचारत होते.
"येस, म्हणजे आहे." मीरानं सांगितलं. 
"त्यांचा व त्यांच्या नवऱ्याचा काल विषबाधेने मृत्यू झाला.  तुमच्याकडून त्यांनी पदार्थ नेले असतील तर त्यांची आम्हाला तपासणी करावी लागेल."
"व्हॉट? काळ सकाळीच तर ती आली होती." मीराचा विश्वासच बसेना. काल लक्ष्मीला उरलं सुरल काय दिलं ते ती आठवायला लागली.
"हो आम्हाला दुपारी फोन आला त्यानुसार आम्ही चौकशी करत आहोत.  लक्ष्मीची परिस्थिती तिला साधारण माहिती होती. २ आठवड्यापूर्वी पगार वाढवा म्हणून ती सांगत होती पण मीराची मनस्तिथी ठीक नसल्याने तिने तिला उडवूंन लावलं होतं.  
काही न बोलता मीरा इन्स्पेक्टरला नमुने घेण्यासाठी स्वयंपाकघराकडं घेऊन गेली.


                                                                              * ५ * 

तिसऱ्या रिंगला मीराने फोन उचलला. 
"मीरा, कुठे आहेस तू?" मधू एकदम उत्तेजित आवाजात बोलत होता.
"अरे ती आपल्याकडची लक्ष्मी ..."
"ते जाऊ दे -- लिस्टन गुड न्यूज फॉर यू.  डॉक्टर प्रधान ना कायरासाठी मॅचिंग डोनर मिळाला. मी हॉस्पिटलला जातोय. तू पण लगेच निघ. आपल्याला काही फॉर्मलिटीज पूर्ण करायच्या आहेत. आपल्याला कायरासाठी उपाय सापडला -- शी इज गोइंग टू बी आलराइट!  चाल बाय -- निघ लगेच तू".
पुढंच न ऐकताच मधून फोन ठेवून दिला. 
   
                                                                            * ६ *

डॉ प्रधानांनी सगळी प्रोसिजर समजावून सांगितली.
"एनी मोर क्वशन्स?" सोनेरी काड्यांच्या फ्रेम मधून बघत त्यांनी विचारलं. 
मधूने सही करण्यासाठी पेन काढलं.  तेवढ्यात मीरा म्हणाली "मे आय नो द डोनर डॉक्टर?"
"सॉरी - ते नाही मला सांगता येणार.  फक्त मी एवढच सांगू शकेन कि एका कुटुंबाचा काळ विषबाधेने मृत्यू झाला अँड वूमन्स किडनी इस परफेक्ट मॅच फॉर कायरा"!
मीरानं मधुकडं पाहिलं. कायरा पूर्ववत होणार ह्या आनंदापलीकडे त्याच्या डोळ्यात कुठल्याच भावना नव्हत्या... 
उपाय मिळाला पण तो असा मिळेल हा दैवदुर्विलास मीराला अंतर्मुख करून गेला.

                                     *** समाप्त ****

Tuesday, October 31, 2017

Athavanitalya gosti..

आठवणी कशा एकदम भर्रकन येतील सांगता येत नाही..  निलयला बटर खूप आवडतं -- परवा नान गरम करून पानात वाढल्यावर त्याने पूर्ण बटर ची 'स्टिक' त्यावर फिरवली व गरमागरम नान वर छोटा थर तयार झाला -- मग त्याने तो आधी बोटाने थोडा खाल्ला.. ते पाहून मला आजी ताक करत असताना लोण्याचा गोळा कशी हळूच माझ्या तोंडात घालायची ते आठवलं.. आणि कधी भाकरी केली असेल तर त्यावर मस्त लोण्याचा गोळा व लसणाची चटणी लावून द्यायची ते आठवलं ... अहाहा काय स्वर्गसुख होतं ते खाणं म्हणजे! आजीचं प्रेम त्यात ओथंबून भरलेलं असायचं नि त्यामुळेच त्याची गोडी अवीट वाटायची.
दुसरी अशीच आठवण अली.. निलयला लसूण सोलायला सांगितलं आणि मृणाल म्हणाली २/३ दे - तर त्यानं विचारलं कि २/३ म्हणजे २ + ३ का २ का ३ का २x३?  मला गम्मत वाटली.. असं दादा अनेकदा म्हणत असत.  ४-५ द्या म्हणलं कि ४ + ५ कि ४X५ असा त्यांचा तर्क सुरु असे.  हा विचार करायची पद्धत हि जीन्स मध्ये येते का? असा मला प्रश्न पडला..

Friday, October 20, 2017

Appreciation of imprection

This thought came to my mind during my reflective silence.

No moment will be perfect. But when you begin to appreciate the imperfection of a moment, you have begun to understand how to live life.

This is true no matter what you are doing.  No matter what you get, you will find something amiss -- and it is up to you whether you focus on what you have, repent/regret for what you are missing or strike a balance and appreciate it.

Wednesday, September 20, 2017

Dying Everyday

One of the thoughts from JK that has resonated with me is "to die every day".  Taken out of context it sounds a bit bizarre and absurd.  But what he really means is to die to your memories, emotions, and huge psychological conditioning everyday.

Can we simply live from moment to moment? Can we learn to not carry burden of the past or aspirations for the future? Can we simply live "here and now"?

It's easy to blame, hard to understand

How often we blame weather forecaster for not being accurate?  It's easy for a common man to blame as he doesn't understand intricacies of the forecasting.

But it is very complex science and chaotic as shown by Edward Lorenz


https://www.bbvaopenmind.com/en/when-lorenz-discovered-the-butterfly-effect/?utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=rrssOpenMind&utm_content=mariposa

Tuesday, April 11, 2017

Random reflections


We are here for a brief time. For a duration unknown to us.
We get onto this planet by pure chance.
Each of us goes through the same journey, yet each journey is unique.
Each path is unquestionably unique.
We meet people along the way and form deep bond of friendship, love, affection.
Each of these relationships and each bond is like no other.
Some sustain the tide of time, some don't.
Sometimes we get trapped into the false pretense of power, ego, etc.

I have realized ----
   accumulating books does not make you knowledgeable.
   reading more books does not necessarily make you wise.
   you will always get experience, learning is optional.
   what remains with us after we have forgotten all that is taught in school, is real education.
   having one friend who is noticeably biased to you, can add so much joy to your life.   
   you can be far away from a person and still feel very close.
  you can sit next to a person yet still be at a faraway place.
  past memories are helpful only if you reflect and learn from them.
  it is easier to say something and then repent on it than to reflect and then say it.
  if you are serious enough the Truth finds you.
  time flies faster than we realize but life happens only in moments.
  Time can be your friend or foe depending on how you look at it and use it.
  the more fragmented life we live, more immune we are to the stress.
  doing something NOW has more pleasure and value than deferring the decision and repenting it later.
  falling in love is easy, walking together is difficult.
  keeping your sanity while everyone is losing theirs is easier said than done.
  tomorrow never comes.
  time spent alone is never wasted.
  life is a journey without specific destination and we should treat it so without carrying burdens of the past and lingering at any one stop more than necessary.
  everything changes - so either you learn to adapt or just go with the flow.
  wanting "just a little more" is a never-ending game.
  being grateful for every moment here is the only way to find true happiness.
  to see what's particular in what is general and what is general in what is particular is an art worth mastering.
  things and people are not what they seem and, sometimes, it is actually good.

Sunday, March 26, 2017

Sakal article on happiness

सुखी आणि आनंदी होण्याची आपल्या सगळ्यांची धडपड असते. किंबहुना आनंद आणि मन:शांती मिळवण्यासाठीच प्रत्येक व्यक्ती प्रयत्न करीत असते. आपल्याला कायमस्वरूपी आनंदी राहता येतं का? जीवनातला प्रत्येक क्षण आपण खऱ्या अर्थानं जगू शकतो का? या प्रश्नांची उत्तरं होकारार्थी आहेत. मग त्यासाठी आपल्याला विशिष्ट दिशेनं प्रयत्न करावे लागतील. मनाच्या सवयींची, विचारांची धाटणी, जगण्याविषयीचा दृष्टिकोन बदलायला लागेल. हे मनाचं रिप्रोग्रॅमिंग असंल. विशिष्ट पद्धतीनं मनाची मशागत झाल्यास आनंदाची, समाधानाची बीजं पेरली जातील. सकारात्मकता, भौतिक जीवनातील यश आणि आंतरिक सुखाची निरंतर शक्‍यता निर्माण होईल. मनाची मशागत करताना काही सकारात्मक भावना, विचार आणि दृष्टिकोन आपला भागच बनवून टाकाव्या लागतील.
या सर्व गोष्टींचा आपण आजच्या लहान आणि तरुण मुलांच्या दृष्टीनं विचार करायला हवा. कारण हीच पिढी येत्या काळात आनंदी आणि समृद्ध समाज असेल. मुळात मला समृद्ध आयुष्य हवंय म्हणजे त्यासाठी केवळ भरपूर पैसा हवा, भौतिक गोष्टींची रेलचेल हवी, हा दृष्टिकोन चुकीचा असू शकतो. खऱ्या अर्थानं समृद्ध आयुष्यासाठी माझ्याकडं सहा गोष्टी असणं गरजेचं आहे.
१) शारीरिक स्वास्थ्य
२) मानसिक स्वास्थ्य
३) माणसांबरोबरच निसर्गातल्या प्रत्येक घटकाशी छान नातं
४) पुरेसा पैसा (लालसा कुठे सुरू होते, हे कळणं महत्त्वाचं)
५) कुठल्याही क्षणी आनंदी राहण्याची कला
६) समाधानी वृत्ती
पहिल्या पाच गोष्टी साधल्या, की समाधानी वृत्ती येते. या सहा गोष्टी असल्यास व्यक्तीचं जीवन समृद्ध म्हणता येईल. लहानपणापासूनच व्यक्तिमत्त्व विकास या संकल्पनेत समृद्धी संदर्भातल्या या व्याख्येचा अंतर्भाव असायला हवा.
आज आनंदी समाजनिर्मितीच्या आड समृद्धीच्या चुकीच्या कल्पनांबरोबरच सर्वत्र जाणवणारा वैयक्तिक आणि सार्वत्रिक ताणतणाव हे कारण आहेच. आणि लहानपणापासूनच मुलांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासंदर्भात या दोन्ही मुद्द्यांचा विचार व्हावा. स्पर्धेच्या युगात ताण तणाव अपरिहार्य आहेत. त्याचबरोबर त्यांना तोंड देण्याची क्षमता मुलांमध्ये लहानपणापासून निर्माण होणं अतिशय महत्त्वाचं ठरतं. त्यांचा आयुष्याकडं पाहण्याचा दृष्टिकोन सकारात्मक असंल हे पाहणं महत्त्वाचं आहे. त्यांचा व्यक्तिमत्त्व विकास असा व्हायला हवा, की त्यात कुठल्याही तणावाच्या परिस्थितीत मन शांत, स्थिर, कणखर आणि आनंदी असायला हवं. मनाचं पॉझिटिव्ह प्रोग्रॅमिंग बऱ्याच अंशी शक्‍य आहे. त्यासाठी आजच्या जीवघेण्या स्पर्धेच्या युगात मुलांचा ‘व्यक्तिमत्त्व विकास’कडं खूप वेगळ्या अर्थानं पाहायला हवं. व्यक्तिमत्त्व विकास म्हणजे केवळ भौतिक यश, भरपूर पैसा, नावलौकिक मिळवण्यासाठीची क्षमता निश्‍चितच नव्हे. या गोष्टींबरोबरच चांगला, जबाबदार नागरिक होणं, समाजाप्रती संवेदनशील बनणं व शांत, स्वस्थ, आनंदी राहू शकणारं सकारात्मक आणि कणखर व्यक्तिमत्त्व बनणं हे जास्त महत्त्वाचं. आयुष्यातील चढ-उतार, यश-अपयश सहज स्वीकारता येण्याची क्षमता मिळवणं महत्त्वाचं. असं व्यक्तिमत्त्व विशिष्ट प्रयत्नांनी मिळवता येतं. मनाच्या ‘व्यायामशाळे’साठी निर्माण केलेल्या काही व्यायामांनी हे साध्य होऊ शकतं. अगदी कुणालाही. या व्यायामातून दोन दिशांनी व्यक्तिमत्त्व विकसित व्हावं. एक दिशा बाहेरच्या जगात यशस्वी होण्यासाठीची (आउटर जर्नी) तंत्रं, व्यायाम शिकवणारी, तर दुसरी आंतरिक स्वस्थतेसाठीची (इनर जर्नी) साधना शिकवणारी हवी. म्हणजेच आतलं विश्‍व शांत, स्वस्थ आणि आनंदी बनवणारी. हे जमलं की मग खऱ्या अर्थानं व्यक्तिमत्त्व विकास झाला...
या सर्वांची सुरवात महत्त्वाची. ती करावी लागते मुलांच्या व्यक्तिमत्त्व, स्वभावामधील, विचार करण्याच्या पद्धतीतील दोष दूर करून. मुलांमधील काल्पनिक भीती, स्वतःविषयीच्या नकारात्मक कल्पना, जगाविषयीच्या आणि जगण्याविषयीच्या चुकीच्या कल्पना, व्हिडिओ गेम्स वा मोबाईल फोनच्या अतिरिक्त आहारी जाणं, आसपास घडणाऱ्या, टीव्हीवर दिसणाऱ्या गोंधळून टाकणाऱ्या घटनांचा नकारात्मक प्रभाव या आणि अशा सगळ्या गोष्टींचा प्रभाव नाहीसा करावा लागतो. तर आणि तरच नवीन चांगल्या गुणांची, सवयींची लागवड होऊ शकते. मुलांमध्ये आधीपासून असलेल्या चांगल्या गोष्टींची मशागत करून व्यक्तिमत्त्व विकासात त्याचा उपयोग करून घ्यायचा असतो.
बाह्य आणि अंतर्गत समाधान
स्पर्धात्मक जगात यशस्वी व्हायचं असल्यास आउटर व इनर जर्नी या दोन्ही दिशांच्या प्रवासासाठी प्रयत्न करावे लागतील.
आउटर जर्नी ः आउटर जर्नी म्हणजेच व्यक्तिमत्त्वाचा भौतिक यशाच्या दृष्टीनं विकास होण्यासाठी पुढील गुण रुजायला हवेत.
अ) आत्मविश्‍वास, संभाषण कौशल्यं, निर्णयक्षमता, धैर्य, सकारात्मक विचारसरणी, दूरदृष्टी, संतुलित विचारसरणी आणि कुठल्याही परिस्थितीत शांत राहण्याची क्षमता. तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि स्व-प्रयत्नानं या क्षमता मिळवता येतात. प्रत्येक व्यक्तीची मानसिक जडणघडण वेगवेगळी असते. तिला अनुसरून वेगवेगळ्या थेरपी तज्ज्ञ तयार करतात.
ब) आंतरिक क्षमतेच्या विकासासाठी पुढील गुण रुजवायला हवेत.
१) सहानुभूती ः समोरच्याला समजून घेण्याची क्षमता.
२) कल्पकता आणि निर्मितीक्षमता ः कल्पनाशक्ती आणि सर्व क्षमता पूर्ण वापरून मी निर्मितीक्षम असलो पाहिजे.
३) उत्कटता आणि तळमळ ः माझं ध्येय गाठण्यासाठी तीव्र तळमळ हवी.
४) आयुष्यभरासाठी विद्यार्थी असणं ः नवनवीन गोष्टी शिकण्याची उमेद कायम हवी.
५) चांगला श्रोता ः समोरच्याचं म्हणणं शांतपणे ऐकून घेण्याची क्षमता विकसित व्हावी.
६) आपलं म्हणणं समजावून देण्याची क्षमता ः तार्किकदृष्ट्या आपलं म्हणणं समोरच्याला पटवून त्याच्याकडून कृती करवून घेण्याची क्षमता हवी.
७) जबाबदारी ः आपल्या निर्णयांची, कृतींची जबाबदारी घेण्याची क्षमता हवी.
८) नेतृत्व ः कुठल्याही मानसिकतेच्या समूहाचं नेतृत्व करण्याची क्षमता  हवी.
९) प्रामाणिकपणा आणि मूल्य ः आपल्या भूमिकेशी आणि मूल्यांशी प्रामाणिक राहायचा कणखरपणा हवा.
१०) सर्वश्रुतता आणि सावधपणा ः आजूबाजूच्या जगात काय चाललंय, इतर स्पर्धकच नव्हे, तर जागतिक सामाजिक घडामोडींविषयी दक्ष असावं.
११) अद्ययावत तंत्रज्ञान ः तंत्रज्ञान अद्ययावत होत आहे, ते आत्मसात करायलाच हवं.
१२) स्वयंमूल्यमापन ः स्वतःकडं, स्वतःच्या प्रगतीकडं आणि स्वस्थतेकडं त्रयस्थपणे पाहून मूल्यमापन करायला हवं.
आंतरिक स्वास्थ्य महत्त्वाचं
बाहेर यशस्वी होत असतानाच आंतरिक स्वास्थ्याकडं, मन:शांतीकडं होणारा प्रवास तितकाच महत्त्वाचा आहे. बाहेरच्या यशापयशाचा माझ्या मनःशांतीवर काहीही परिणाम होणार नाही; माझ्या मनाचा गाभा नेहमी शांत, स्वस्थ, कणखर आणि आनंदी राहणं यासाठीचे प्रयत्न यामध्ये येतात. एकूणच माझ्या व जगाच्या अस्तित्वाविषयीची जाण, मानवी प्रयत्नांची मर्यादा आणि हातात नसलेल्या गोष्टींचा स्वीकार, आयुष्यातला प्रत्येक क्षण आनंदात व्यतीत करण्याचा दृष्टिकोन यात अंतर्भूत आहे. नियमित केलेल्या ध्यानामध्ये मनाच्या डोहात खोलवर जाऊन शांत होत जाणं यात अपेक्षित असतं. ताण तणावाचे खरे स्रोत शोधून तणावाचं व्यवस्थापन करणं. बऱ्याचदा ताण का येतो, याची खरी कारणं आपल्या लक्षात येत नाहीत किंवा कळत-नकळत आपण खऱ्या कारणांकडे दुर्लक्षही करतो.
तणावाचं मूळ शोधा
दबलेल्या भावना, अपराध गंड, न्यूनगंड, दुर्बल आत्मप्रतिमा इत्यादी गोष्टी या ताणांच्या मुळाशी असू शकतात. त्या तज्ज्ञांच्या साहाय्यानंच दूर करायला हव्यात, अन्यथा हे ताण-तणाव आपल्याला नैराश्‍याच्या गर्तेत ढकलतात. त्याचा आपल्या शरीर व मनावर विपरीत परिणाम होतो. त्यातून अनेक मनोकायिक आजार आणि व्याधी जडू शकतात. म्हणूनच तणावाचं व्यवस्थापन लहानपणापासून शिकणं महत्त्वाचं आहे.
 तणाव व्यवस्थापनाचे फायदे
 शारीरिक तब्येत सुधारते. उत्साह, जोम प्रतिकारशक्ती वाढते. भावना स्थिर होतात, नियंत्रणात राहतात. यातून सकारात्मक आणि आशावादी दृष्टिकोन रुजायला मदत होते.
 मन फोकस करण्याची क्षमता वाढते. वैयक्तिक आणि व्यावसायिक आयुष्यातील कामगिरी उत्तम होते. नवनवीन गोष्टी शिकण्याची उमेद व क्षमता वाढते.
ध्यानधारणा आणि साक्षीभाव 
तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार प्राणायाम व ध्यानधारणा यांचा उत्तम उपयोग होतो. साक्षीभावानं सर्व घटना पाहण्याची सवय मन शांत ठेवते, त्याशिवाय तणाव नियोजन अशक्‍य आहे. एकूणच मनःस्वास्थ्य आणि आनंद कुठल्याही परिस्थितीत टिकवता येईल का, याचं उत्तर होकारार्थी आहे. त्यासाठी आतून स्वस्थ व्हायला हवं. शांतपणे परिस्थितीचं निरीक्षण करायला हवं. कुठल्या गोष्टी आपल्या आवाक्‍यात आहेत आणि कुठल्या नाहीत, हे शांतपणे समजून घ्यायला हवं.
जे टाळणे अशक्‍य दे शक्ती ते सहाया,
जे शक्‍य साध्य आहे निर्धार दे कराया,
मज काय शक्‍य आहे, आहे अशक्‍य काय
माझे मला कळाया देई बुद्धी देवराया !
या प्रार्थनेतील मर्म समजून घेतल्यास बरेच प्रश्न सुटतील.
सर्वांच्याच संदर्भात आपलं ‘आतलं’ जग शांत राहिलं, तरच ‘बाह्य’ जगासाठी आवश्‍यक असलेली स्वस्थता, भावनिक समतोल, कार्यक्षमता, निर्णय घेण्याची क्षमता, धैर्य, तणाव (व्यक्तिगत, कौटुंबिक नोकरीतील) सहन करण्याची क्षमता या सगळ्या गोष्टी साध्य होतील. मानसिक ताकद वाढंल आणि जगण्यातला प्रत्येक क्षणातला आनंद वाढंल. म्हणूनच ‘आतलं’ जग शांत करण्यासाठी आणि आनंदी राहाण्यासाठी रोज काही वेळ ‘स्व’कडं पाहण्याची सवय व्हायला हवी. नवीन पिढीचा योग्य अर्थानं होणारा व्यक्तिमत्त्व विकास, त्यांचं एकूणच जीवनाविषयी आणि समृद्धीच्या कल्पनेविषयी असणारं वस्तुनिष्ठ भान आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यामुळंच पुढच्या काळातील समाज आनंदी राहील आणि ‘हॅपीनेस इंडेक्‍स’सारख्या तांत्रिक गोष्टींच्या पुढं जाऊन देश खऱ्या अर्थानं समाधानी होईल...

Monday, March 13, 2017

Live hear and now


From Loksatta article by Dhanashree Lele. 

बा. भ. बोरकर म्हणतात, ‘प्रत्येक क्षणाचा एक मध असतो, तो तेव्हाच चाखायला हवा.’ हा क्षण नंतर अनुभवू म्हटलं तर जमत नाही.. आत्ता .. इथे ..नाऊ  अ‍ॅण्ड हीअर.. नाही तर.. नेव्हर.. हीच क्षणांची परिभाषा.. ‘देवाचिये द्वारी उभा क्षणभरी’ सांगताना माऊलींच्या मनात कदाचित हीच परिभाषा असेल. देवाच्या द्वारी उभा राहून त्या एका क्षणाचा पुरता अनुभव घेणं, त्या क्षणात पूर्ण मन ओतणं, आपल्या स्वत:चा विसर पडणं, म्हणजे एका अर्थाने मुक्तीच! अशा मुक्तीसाठी एक क्षण पुरतो. कधी देवाच्या द्वारावरचा तो एक क्षण पकडणं म्हणजे मोक्ष तर कधी मोहाचा क्षण सोडणं म्हणजे मोक्ष. घडतं ते सगळं क्षणातच.. म्हणूनच ऋषी, मुनी, विचारवंत ‘क्षणस्थ’ व्हायला सांगतात. हातावर घडय़ाळ आपण बांधत असलो तरी क्षण आपल्याला बांधून ठेवतात. थोडं साहित्यिक भाषेत सांगायचं तर पुढे पुढे सरकत जाणारे क्षणबिंदू म्हणजे जीवन.. आणि प्रत्येकाच्या क्षणबिंदूंची संख्या वेगळी. कुणाच्या वाटय़ाला किती क्षण आहेत हे आपल्याला माहीत नाही.. म्हणून वाटय़ाला आलेला प्रत्येक क्षण जगणं, अनुभवणं म्हणजे ‘क्षणस्थ’ होणं.

कबीरांची गोष्ट आठवते. एकदा दोन माणसं खूप मोठय़ाने भांडत होती. कबीर तिथूनच चालले होते. दोन माणसं भांडत असताना तिसऱ्याने खरं तर तिथे थांबू नये पण तरीही कबीर तिथेच उभे राहिले. नुसते उभे नाही राहिले तर थोडय़ा वेळाने गालातल्या गालात हसायला लागले. भांडण वाढायला लागल्यावर मोठमोठय़ाने हसायला लागले. इतके की, त्यांचा आवाज ऐकून भांडणारे थांबले. ‘‘भांडतोय आम्ही, इथे हसण्यासारखं काय आहे?’’ त्यातल्या एकाने विचारलं. कबीर म्हणाले, ‘‘अरे तू आत्ता जे म्हणालास ना त्यावरच हसायला येतंय मला. तू काय म्हणालास याला.. उद्या तुला नाही धडा शिकवला तर नाव बदलून टाकेन. म्हणालास ना? एक म्हणजे ज्या नावाचा तुला एवढा अभिमान आहे ते तू ठेवलेलंच नाहीस आणि दुसरं, तू धडा कधी शिकवणार? उद्या! एवढा विश्वास आहे तुला तुझ्या पुढल्या क्षणावर?
पाव पल कि सुधी नही, करे कल का साज
काल अचानक मारसी ज्यो तितर को बाज..’’
क्षणात डोळे उघडतात. हाती आलेल्या क्षणाचं महत्त्व क्षणात पटतं.. ज्याला कायम क्षय असतो, तो क्षण ..अशी व्याख्या सुचून जाते.
‘कर्मणि एव अधिकार: ते’च्या चालीवर ‘उपलब्धे क्षणे एव अधिकार: ते’ आत्ताच्या क्षणावरच काय तो आपला अधिकार याची जाणीव होते.